«اي ارالاسپاساڭ, اعايىن جات, جىل ارالاسپاساڭ, جەكجات جات» دەيدى التىن بەسىك – اۋىلدى قاسيەتتى ۇعىمعا بالاعان قازاعىم. سوندىقتان جىل قۇسىنداي ساعىنىپ, ات باسىن اۋىلعا بۇرۋ, ۇشقان ۇياڭا سوعىپ تۇرۋ ءار پەرزەنتكە تاۋداي پارىز سانالادى. قۇبا بەلدە قۇلدىراڭداپ, اسىر سالىپ ويناعان تۇلەكتەردەن كىندىك قانى تامعان جەردەن ات قۇيرىعىن شورت ءۇزىپ كەتكەن كىسىنى ومىردە كوپ كەزدەستىرە بەرمەيتىنىڭىز سودان بولسا كەرەك... «سەن دە كەتتىڭ, مەن دە كەتتىم, ول دا كەتتى اۋىلدان. وسىنىمىز ۇيات بولدى-اۋ, ۇيات بولدى-اۋ, قاۋىمنان! ۇيات بولدى-اۋ, ۇيات بولدى-اۋ, ۇيات بولدى-اۋ, باۋىرلار!..», دەپ مۇقاعالي اقىن جىرعا قوسقانداي, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن قول ءۇزىپ, تۋعان جەرگە ايناداي اسىل بەينەلەردى اڭساي بارعانىڭدا شارشاپ-شالدىققانىڭدى تەز-اق ۇمىتتىرىپ, ەرەكشە ءبىر ىستىق سەزىم مەن اسەرلى كۇيگە بولەيتىن الاپات ەنەرگيانىڭ قۇدىرەتى نەدە ەكەن-اي؟!
شەتەلدىڭ باعاسى ۋداي كۋرورتتارىندا تىنىعىپ قايتقاندى سۇمدىق مارتەبە ساناپ, مارقاياتىندار بار, ال بىراق تۋعان جەردىڭ تامىلجىعان تابيعي تازا اۋاسى مەن ەم-دومىنا جەتەتىن دۇنيەدە نە بار دەيسىڭ ءتايىرى! «اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ, اسىڭ باردا ەل تانى بەرىپ ءجۇرىپ» دەمەكشى, قازىر باياعى زامان ەمەس, اركىمنىڭ ءوز ەركى قايدا بارسا دا. بۇرىن سىرتتاي اتتارىن تەك كارتادان, وقۋلىقتان ەستىپ-بىلگەن ەلدەرگە ءوزىمىزدىڭ دە تابانىمىز تيگەن ساتتە تاپ سونداي اسەرگە بولەنگەنىمىز راس. ارىپتەستەرىم ايتپاقشى, تاۋەلسىزدىكتىڭ, «ەگەمەننىڭ» ارقاسىندا. بىلاي قاراساڭ, ارينە, بىرەۋگە بۇل اسقار تاۋداي ارمان بولۋى مۇمكىن-اۋ, الايدا قازاعىمنىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنا, تۋعان جەردىڭ قۇدىرەتىنە وسىلاردىڭ بىردە-ءبىرى, ءتىپتى ەشنارسە تەڭ كەلە قويماسى انىق. سوعان قاراماستان جىلىنا ءبىر رەت بۇيىراتىن ەڭبەك دەمالىسىمىزدى اياق باسپاعان ارالداردا وتكىزىپ, شەتەلدەرگە ەمىن-ەركىن ءجيى ساياحاتتاپ شىعاتىن بولدىق. قارا تەڭىزدىڭ جاعاسىندا كۇنگە قىزدىرىنىپ جاتقان قانداستارىمىز تاعى كوپ. ادامدار تۇركياعا بارىپ دەمالماسا وزدەرىن دەمالعانداي سەزىنبەيتىن كۇيگە دۋشار بولا باستادى. الەۋمەتتىك جەلىدەن ەل كەزىپ جۇرگەن قازاققا ءجيى تاپ بولاتىنىمىزدى ءبىر جاعىنان, قازاقتىڭ جاعدايىنىڭ تۇزەلە باستاۋىنا بالاساق, ەكىنشى جاعىنان بوتەننىڭ ءبوزى مەن جىلتىراعىنا بۇلاي تىم قىزىعا بەرۋدىڭ سوڭى نەگە اپارىپ سوقتىرارىن بىلمەي ەرىكسىز ۇرەيگە بوي الدىرۋعا تۋرا كەلەدى...
وتكەندە الەۋمەتتىك جەلىدەن وسىعان وراي ءبىر جازبانى وقىپ, ويلانىپ قالعان جايىمىز بار. الگى جەلى قولدانۋشىنىڭ جازۋى بويىنشا, «جول ءجۇرىپ بارا جاتقان قازاقتان: «قايدا كەتىپ بارا جاتىرسىز دەپ سۇراساڭىز, «تويعا» دەيدى, ال وزبەككە وسى سۇراقتى قويساڭىز كۇلەدى, تۇسىنبەيدى, بالا-شاعاسىن اسىراماققا جۇمىس ىزدەپ, تىرلىكپەن ساپار شەگىپ بارا جاتقانىن ايتادى دەيدى. بۇلاردى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز – الدىمىز جاز عوي. سودان دا ء«بىز قاشان تۋريستەردىڭ وزدەرى ىزدەپ كەلىپ دەمالاتىن ەلگە اينالار ەكەنبىز؟» دەگەن ساۋال كوكەيگە كولدەنەڭ كەپتەلە بەردى. الايدا ء«تۋريزمدى قالاي دامىتامىز؟» دەپ قارا اسپاندى توندىرە بەرگەن تاعى دا دۇرىس ەمەس. قازاقتىڭ كەز كەلگەن اۋىلى تۋريزم وشاعى بولۋعا لايىق-اق. قىمىز, شۇبات, ايران, ت.س.س. الۋان ءتۇرلى ۇلتتىق سۋسىنعا باي قازاعىمنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە شىلقىپ بايىپ كەتپەي وتىرعانىنا تاڭعالاسىڭ. شىمكەنتتەن سىراباتقا (ماقتاارال اۋدانى) جەتكەنشە جول-جونەكەي قاپ-قاپ قۇرت پەن شەلەك-شەلەك ۇلتتىق سۋسىنعا كوزىڭ تۇسسە, ساناڭدى سان ءتۇرلى ويلار سابالايدى. ءوزىمىزدىڭ وسىنشاما شالقار شالعىندى جەرىمىز, شاعالالى كولىمىز, مىناداي تازا ونىمدەرىمىز تۇرعاندا جۇرت نەگە سونشا شەتەلگە قاراي سابىلادى ەكەن-اي دەگەن وي سانا ساڭىلاۋىنان قىلتيا بەرەدى.
تۋىپ-وسكەن اۋىلىڭمەن قاۋىشقان ءسات قانداي اسەرلى. مەيىرىم شۋاعى نەتكەن ىستىق! ەشبىر ەلدىڭ تەڭىزىنىڭ قۇمى تۋعان جەردىڭ توپىراعىنداي تابانىڭدى قىزدىرمايدى. كوركەيىپ, گۇلدەنگەن سىراباتتىڭ اجارى قارعا اۋناعان تۇلكىدەي قۇلپىرىپ, اسپانى شايداي اشىلعان. توزىعى جەتىپ, توپىراعى شىققان كوشەلەرىنە جاڭادان اسفالت توسەلگەنىنە حالقى ءدان ريزا. اۋىل تۇرعىندارى «كوگىلدىر وتىنعا» قول جەتكىزگەن. ءار ءۇيدىڭ اۋلاسىنا گاز كىرىپ, ءۇيدىڭ ىشىندە ىستىق سۋى مەن سۋىق سۋى سىڭعىرلاعان بۇل اۋىلدىڭ قالادان ەندى قاي جەرى كەم دەدىك ءسۇيسىنىپ. ايەلدەرگە راقات. باياعىداي قىستا ساۋساقتارى كۇستەنىپ, پەشكە كومىر جاقپايدى. شاڭ جۇتىپ, كۇل شىعارمايدى.
بۇل ءبىر جاعىنان اۋىل ايەلدەرىنىڭ اتقاراتىن جۇمىسىن جەڭىلدەتسە, ەكىنشى جاعىنان اۋىلدىڭ كەلەشەگىنە كۇمان كەلتىرىپ جۇرگەندەردىڭ بوستەكى سوزىنە قويىلعان توسقاۋىل ەدى. بۇگىنگى جاھاندانۋعا بەت بۇرعان زاماندا ءتول قۇندىلىقتارىمىزدى, اۋىلىمىزدى امان ساقتاپ قالۋدىڭ ءوزى, اتا-بابالارىمىزدىڭ كەيىنگى ۇرپاققا تاپسىرىپ كەتكەن دارا دا دانا جولىنا ارقاشان ادال بولۋ – باستى پارىز ەمەس پە؟ سوندىقتان اۋىلدى كوركەيتۋ وندا تۋىپ-وسكەندەردىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاقتىڭ ورتاق جانايعايى بولسا قانەكي دەيسىڭ. بۇل جولدا قانشاما جارقىن يدەيالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلگەنىن ايتا كەتكەن ابزال. اۋىلدى تۇلەتۋ ماقساتىندا جاڭادان قانشاما مەكتەپ, مەشىت, بالاباقشا, مادەنيەت وشاقتارى بوي كوتەرگەن ەدى... ايتپاعىمىز, قازاق اۋىلدارىنداعى بۇرىنعىنىڭ بايلارى, داۋلەتتى ازاماتتار ءوز قارجىلارىنا مەكتەپ سالدىرىپ, دارىندى جاستاردى وقىتىپ, رۋحاني سالاعا قىرۋار ۇلەس قوسسا, بۇگىندە سول ءداستۇردى جالعاستىرۋعا لايىقتى جاندار تابىلا ما؟ دەگەن وي ءيىرىمى كوڭىلىمىزدى كوسىلتىپ, تەرەڭگە تارتىپ اكەتتى...
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
